Κυριακή, Δεκεμβρίου 23, 2012

ΛΕΥΚΗ ΚΟΡΔΕΛΑ

 
Τίποτα δεν μας έρχεται από το πουθενά. Το αποτέλεσμα σκάει με πάταγο συσκοτίζοντας και διατηρώντας στην αφάνεια τις αιτίες στις οποίες οφείλεται. Τα παιδιά είναι οι πιο ευαίσθητοι δέκτες ενός συστήματος ηθικών αξιών που βασίζεται στην αυστηρότητα, τη σωματική κακοποίηση, την καθαγιασμένη εργασία με την υψηλή αποδοτικότητα, τις ενοχές, τον εξαγνισμό, τη σιωπή, την έλλειψη συναισθηματικής έκφρασης, τη σεξουαλική ταπείνωση και, τέλος, τον τυραννικό πατρικό νόμο. Η σωματική τιμωρία-οι δέκα μπαστουνιές- γίνεται πίσω από κλειστές πόρτες. Τα ουρλιαχτά του πόνου των παιδιών σκίζουν την φρικώδη σιωπή στο οικογενειακό περιβάλλον. Τα παιδιά που δεν συμμορφώνονται στις υποδείξεις των ενηλίκων έχουν κι άλλες τιμωρίες: τους φοράνε λευκές κορδέλες για διακριτικά και τους στερούν το φαγητό! Οι άνθρωποι που εκπροσωπούν την πατρική εξουσία αποθαρρύνουν τα παιδιά τους να δημιουργήσουν συναισθηματικούς δεσμούς. Ένα τραυματισμένο πουλάκι στην ταινία «Λευκή κορδέλα» χρειάζεται επειγόντως την φροντίδα ενός μικρού παιδιού. Το παιδί εισπράττει την άρνηση και την απογοήτευση από τον πατέρα του που αρχίζει να του μιλάει για την μεγάλη ευθύνη που πρέπει να αναλάβει, για την ταυτόχρονη υιοθέτηση του ρόλου πατέρα και μητέρας και για την ελεύθερη φύση του πουλιού που μόλις γίνει καλά θα ανοίξει τα φτερά του και θα φύγει. Το παιδί είναι σαν να ζει σε συναισθηματική καραντίνα. Τίποτα και κανείς δεν θα πρέπει να το πληγώσει και γι’ αυτό φροντίζει ο πατέρας του.

Υπάρχουν παιδιά που μεγαλώνουν με νταντάδες. Ο θάνατος είναι πανταχού παρών! Μητέρες χάνουν τη ζωή τους στις γέννες ή πεθαίνουν την ώρα την εργασίας από άγνωστη αιτία. Τα παιδιά είναι αμείλικτα στις ερωτήσεις τους: «Τι θα πει θάνατος;», «όλοι πεθαίνουν;», «θα πεθάνουν κι οι γονείς μας;», «Θα πεθάνουμε κι εμείς;». Όλες οι απαντήσεις διακρίνονται από τη σταθερή και ακλόνητη βεβαιότητα του θανάτου που ισχύει καθολικά. Όλοι πεθαίνουν κάποια στιγμή από κάποιο δυστύχημα, από κάποια αρρώστια ή από τα γηρατειά! Μέσα σε ένα τέτοιο ακατανόητο και καταπιεστικό περιβάλλον τα μικρά παιδιά παίζουν τον θάνατο. Συγκλονιστική η σκηνή με ένα παιδί που ανεβαίνει και ισορροπεί στο ξύλινο στήριγμα της γέφυρας φλερτάροντας με την μοιραία στιγμή. Αυτή η στιγμή δεν έρχεται! Το παιδί συμπεραίνει ότι ο θεός είναι ευχαριστημένος μαζί του αφού δεν εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία που του 'χε δώσει για να το σκοτώσει.

Στην μικρή κοινότητα των ανθρώπων ο πάστορας είναι ο εκπρόσωπος της θρησκευτικής εξουσίας και ο θεματοφύλακας των κυρίαρχων αξιών. Στις κυριακάτικες λειτουργίες έχει την ευκαιρία να προπαγανδίζει τις ιδέες του και να κατοχυρώνει τη θέση εξουσίας. Ο γιατρός είναι ο εγγυητής της σωματικής υγείας των μελών της κοινότητας. Στην ταινία μαθαίνουμε ότι είναι ψυχολογικά ασταθής και θωπεύει την μικρή του κόρη. Ακόμη, εξευτελίζει και ταπεινώνει σεξουαλικά την νταντά που έχει προσλάβει μετά το θάνατο της γυναίκας του για να φροντίζει τα δύο του παιδιά. Ο κτηματίας -ο επονομαζόμενος Βαρώνος- είναι στυγνός εκμεταλλευτής και εγγυητής του λιγοστού εισοδήματος των κατοίκων του χωριού. Τέλος, ο δάσκαλος είναι ο μόνος που φαίνεται να έχει υγιείς αντιδράσεις. Τον βλέπουμε να προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην προσωπική του ευτυχία και την κοινωνική ευημερία. Είναι το άγρυπνο μάτι του χωριού που εξακολουθεί να διατηρεί την ανθρωπιά του. Ερωτεύεται μια νταντά και θέλει να την παντρευτεί. Ωστόσο, ο πατέρας της κοπέλας αναβάλλει για έναν ολόκληρο χρόνο τον γάμο με το πρόσχημα πως δεν τον γνωρίζει καλά.

Στην φαινομενική ηρεμία του τόπου συμβαίνουν γεγονότα που δεν ξέρει κανείς ποιος τα προκαλεί. Η πτώση του γιατρού την ώρα που ιππεύει είναι ανεξήγητη. Μάταια ο αστυνομικός προσπαθεί να διαλευκάνει την υπόθεση. Η φωτιά σε μια καλύβα και η εξαφάνιση ενός παιδιού τελούνται με έναν μηστηριώδη τρόπο. Μια γυναίκα πεθαίνει την περίοδο του θερισμού. Ο γιος της υποδεικνύει ως ένοχο τον κτηματία και έρχεται σε μεγάλη σύγκρουση με τον πατέρα του. Ο πατέρας του τον αγνοεί και τοποθετεί ψηλότερα από την αποκατάσταση της μνήμης της γυναίκας του την ασφάλεια της εργασίας και την αμοιβή. Κάποια στιγμή βρίσκεται κι αυτός απαγχονισμένος, έχοντας προλάβει να δει τις οργισμένες αντιδράσεις του γιου του. Εν τω μεταξύ, ο γιος του κτηματία κακοποιείται! Ο κτηματίας απειλεί πως αν δεν βρεθεί ο ένοχος θα διαταραχτεί η γαλήνη της κοινότητας. Εργάτες που δουλεύουν στα κτήματά του απολύονται, ο γιατρός εξαφανίζεται, ο δάσκαλος έρχεται σε σύγκρουση με τον πάστορα και η κοινωνία αρχίζει να παρουσιάζει διαλυτικά φαινόμενα.

Είναι η τελευταία χρονιά της ειρήνης. Ακόμη και ο δάσκαλος θα καταταγεί στο στρατό για να πολεμήσει και να γίνει άθελά του μέρος του προβλήματος. Ακόμη και αυτός με την μικρή του εξουσία δεν θα μπορέσει να γίνει ανάχωμα στους σάπιους θεσμούς που προετοίμαζαν τους ανθρώπους για τα μεγάλα ολοκαυτώματα...




Διαβάστε και την παλιά κριτική της Μαριάννας Ράντου:

Βρισκόμαστε σ' ένα μικρό χωριό της βόρειας Γερμανίας, κάπου στα 1913. Ένας αόρατος αφηγητής μας υποδέχεται στο ασπρόμαυρο τοπίο και ξεκινά να μας διηγείται μια ιστορία της νεανικής του ηλικίας, όταν μια σειρά από ανεξήγητα γεγονότα αναστάτωσαν τη γαλήνια καθημερινότητα του χωριού του και σημάδεψαν καθοριστικά κι αμετάκλητα τις ζωές των χωρικών.
Πρώτο είναι ένα ανεξήγητο ατύχημα που βρίσκει τον γιατρό του χωριού βαριά τραυματισμένο: έκπληξη κι απορία πλανάται στους συγχωριανούς του για ένα συμβάν με άγνωστο υποκινητή και φαινομενικά χωρίς αιτία. Στη συνέχεια, μια γυναίκα σκοτώνεται σ' ένα μάλλον ύποπτο εργατικό δυστύχημα: οργή και καχυποψία ανάμεσα στους χωρικούς, ακόμα διάχυτη και χωρίς αποδέκτη. Λίγο μετά όμως τα πράγματα θα εκτροχιαστούν: μια φωτιά, μια εξαφάνιση, ένα παιδί που ξυλοκοπείται, κι άλλες εκρήξεις βίας, ένα ακόμα παιδί που βασανίζεται. Πλέον η αιτία είναι σαφής: η εκδίκηση -ο υποκινητής όμως παραμένει άφαντος. Ποιος το έκανε; Η απάντηση βέβαια δεν είναι τόσο εύκολη, όταν το κλασσικό σχήμα whodunit (ποιός το έκανε) μετατρέπεται στα χέρια του Haneke σε ένα ιδιάζων whydunit (γιατί το έκανε), με το ενδιαφέρον να μεταφέρεται από το 'ποιος' στο 'γιατί', σε μια αναζήτηση των αιτίων της -φαινομενικά- απρόκλητης βίας.
Οι κάτοικοι του χωριού, ενήλικοι και παιδιά, ζουν σε μια κοινωνία προτεσταντικής καταπίεσης. Οι μοναδικές αποχρώσεις της ζωής είναι γι' αυτούς το άσπρο και μαύρο, σαν τα πλάνα του Haneke που ντύνουν το χιονισμένο χωριό. Ηθική ή ανηθικότητα, καλό και κακό -δεν υπάρχουν γκρίζες ζώνες. Η καταπίεση κι η βία είναι αυτές που διαμορφώνουν χαρακτήρες, μαζί με την 'Λευκή Κορδέλα' της ηθικής (ο πάστορας, κυρίαρχη φιγούρα στο χωριό, τυλίγει στα χέρια των παιδιών που παρουσιάζουν αποκλίνουσες συμπεριφορές μια λευκή κορδέλα, για να φέρουν επάνω τους ένα στίγμα που θα τους θυμίζει την απομάκρυνσή τους από τις ηθικές αξίες).
Ένα ολόκληρο χωριό τυλιγμένο ασφυκτικά με μια Λευκή Κορδέλα, για να θυμίζει στους 'υποδειγματικούς' κατοίκους του τη φαυλότητα στην οποία είναι βυθισμένοι. Καταπίεση, κακοποίηση, εκδίκηση. Ένας φαύλος κύκλος που γεννιέται και γεννά τη βία. Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, ωριμάζουν κι αρχίζουν σιγά-σιγά να αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα γύρω τους, είναι φυσικό να επηρεάζονται και να διαμορφώνονται από αυτό το νοσηρό περιβάλλον. Ο φόβος, η καχυποψία κι η ενοχή πνίγουν την παιδική αθωότητα και μετατρέπουν αργά αλλά σταθερά αυτή την ομάδα παιδιών σε 'enfants terribles' που με την πρώτη ευκαιρία θα διδάξουν από πρώτο χέρι τον τρόμο (για τον Θεό και τον άνθρωπο), τον πόνο (τον σωματικό αλλά και τον ψυχικό) και τον θάνατο σε αυτούς που τους τον δίδαξαν. Ο μόνος άτρωτος παραμένει ο χαρακτήρας του δασκάλου, ο αποστασιοποιημένος μας αφηγητής, ο μόνος, συμπτωματικά (;) χωρίς απογόνους.
Ο φετινός Χρυσός Φοίνικας του Φεστιβάλ των Καννών, «Η Λευκή Κορδέλα: Μια ιστορία για τα παιδιά της Γερμανίας», όπως είναι ο πλήρης αμετάφραστος γερμανικός τίτλος, είναι μια ιστορία για τα παιδιά της Γερμανίας, όχι όμως κι ένα αθώο παιδικό παραμύθι. Είναι μια παραβολή για την καλλιέργεια και την παγίωση της κοινωνικής βίας, για τη γένεση του Κακού, μια αλληγορική αφήγηση για την ανατροφή μιας ολόκληρης γενιάς Γερμανών που γαλουχήθηκαν με βία για να γεννήσουν αργότερα την υπέρτατη μορφή κοινωνικής και πολιτικής βίας -το ναζισμό.
Υπαινικτικό και βραδυφλεγές αλλά εντέλει αποκαλυπτικό, το νέο δημιούργημα του Michael Haneke επιδέχεται πολλαπλών αναγνώσεων στοιχειώνοντας τον θεατή για μέρες, και διεκδικεί επάξια μια κορυφαία θέση

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Εγγραφή σε Σχόλια ανάρτησης [Atom]

<< Αρχική σελίδα